Iets om over na te denken....

Er was ooit een tijd dat mensen doodgingen aan ouderdom. ‘Died of old age’. Als iemand een bepaalde leeftijdsgrens was gepasseerd werd de dood, als einde van het leven, verwacht en in veel gevallen zelfs verwelkomt. Het menselijk lichaam heeft, zoals elk organisme, een uiterste houdbaarheidsdatum. Voor mannen ligt deze wat lager dan voor vrouwen, maar gemiddeld sterven de meeste mensen rond tachtigjarige leeftijd. Bij het ontbreken van dementie gaat de lichamelijke veroudering gelijk op met een geestelijke rijping. Veel oude mensen in verzorgingshuizen en verpleeghuizen streven geen kwantiteit na, maar kwaliteit. Wel een ander soort kwaliteit dan jonge mensen nastreven. Oude mensen ‘hoeven niet meer zo nodig’, de carrière is al lang voorbij, veel dierbaren zijn hen al in de dood voorgegaan, er is geen zucht meer naar materie, dineren in restaurants of het rusteloos bereizen van de wereld hoeft niet meer. Oude mensen willen in deze fase van hun leven vooral frequent contact met anderen, liefs met hun dierbare kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen.

In veel verzorgingstehuizen en verpleeghuizen zit de man met de zeis in de recreatieruimte te wachten op zijn volgende klant. En als de bejaarde gewaar wordt van deze aanzegger van de dood, dan is er opvallend zelden verzet, maar veelal berusting. Het is voor de meeste ouderen wel goed geweest. Boven de overlijdensberichten in de kranten staat dan veelal ‘Na een welbesteed leven’; ‘Rustig is weggegleden in de dood’; ‘In de mist van Alzheimer is zij overgegaan in het licht’. Zelden is er strijd, zelden verzet, altijd berusting, veelal opluchting maar ook is er bij de nabestaanden een zoet gemis in de herinnering maar wel acceptatie.

De man met de zeis wordt bij oude mensen opvallend vaak een beetje geholpen. Een griep, een longontsteking (‘Friend of the aged’ zoals William Osler het noemde), een fatale beroerte geven velen het laatste onvermijdelijke zetje over de rand van het geleefde leven in de onvermijdelijke dood.

In de laatste weken heet de natuurlijke, te verwachten ‘dood aan ouderdom’ in veel gevallen ineens anders. Nu heet deze ‘Dood door corona’ en zijn overleden bejaarden ineens ‘Coronaslachtoffers’. Een overleden bejaarde is ineens een cijfer in de dagelijkse ronkende update van het RIVM. Deze cijfers maken in de samenleving indruk. ‘Alweer 130 Coronaslachtoffers te betreuren’. ‘Vandaag gelukkig minder Coronadoden’. Is dit het ‘nieuwe normaal’, een term waar ik toch wel wat toenemend jeuk van begin te krijgen.

Er is immers geen verschil tussen de dood door het coronavirus en andere onvermijdelijke laatste zetjes zoals influenza of de banale longontsteking. Zij komen allen in de laatste levensfase, verlopen vrijwel altijd gelijk en artsen en verzorgenden in de eerste lijn verwachten deze laatste zetjes en accepteren in samenspraak met de oude zieke en diens naasten in de meeste gevallen dit als het einde is van het aardse bestaan en sturen hen niet in naar ziekenhuizen. Dat dient immers in de meeste gevallen ook geen doel.

Voorafgaande aan de Coronacrisis hield geen enkele krant een lijstje bij van hoeveel ouderen dagelijks waren overleden aan de influenza of een banale pneumonie. Vorige week werd in de kranten gekopt dat ‘Het CBS honderden coronadoden meer zag dan het RIVM’ In de berichtgeving stond dat negen van de tien van deze overledenen ouder waren van 65 jaar. In de statistiek van het CBS valt echter te zien dat dit dan vooral ouderen van 80 jaar of meer zijn. Het ging om de onverwachte oversterfte. Heel normaal tijdens een rondwarend virus, zoals elk jaar ten tijde van influenza. Van velen is niet vastgesteld dat infectie met het coronavirus het laatste zetje was, maar dit is wel de grote verdachte. De media schroomde niet om dit wijdlopig onder de aandacht te brengen. De coronaramp was immers nog groter dan we hadden gedacht. Het aantal doden was wellicht tweemaal zo hoog. Ik vermoed dat veel weldenkende artsen zonder te testen de dood in de laatste levensfase hadden geaccepteerd als normaal en te verwachten overlijden. Het dient echt geen doel te weten door welk virus of welke bacterie de fatale longontsteking was ontstaan. Zelfs niet in een tijd waarin corona het hele leven blijkt te beheersen. Een ander bericht: ‘Ruim vijftig coronadoden in Rotterdamse verpleeghuizen’. De ‘Helft van de dementerende ouderen op één afdeling overleden’. Als deze dementerende ouderen aan influenza waren overleden, zoals elk jaar tijdens de seizoengriep gebeurt, dan vraag ik mij af of dat de krant had gehaald. Het is goed om te realiseren dat in de winter van 2017-2018 naar schatting tussen 9.000 en 10.000 mensen in Nederland zijn overleden aan infectie met het influenzavirus. Het betrof in de meeste gevallen ook hier ouderen. Hetgeen te verwachten was.

We leven klaarblijkelijk in een illusie van onsterfelijkheid. Zeker in tijd van corona. We willen en kunnen klaarblijkelijk niet accepteren dat oude mensen in de laatste levensfase komen te overlijden. Waaraan zij doodgaan? Dat doet er niet toe. Het was immers te verwachten. Maar, heel opvallend, niet in de tijd van corona. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (sic) gaat onderzoek doen naar sterfgevallen in het Rotterdamse verpleeghuis De Leeuwenhoek alwaar vijftien dementerende ouderen zijn overleden, vermoedelijk aan het coronavirus, maar het kon ook influenza zijn. Minister De Jonge stelde tijdens de ministerraad: ‘De signalen over deze locatie zijn natuurlijk serieus genoeg om te willen weten: wat is hier aan de hand?’. Heeft de inspectie in de winter van 2017-2018 ook onderzoek ingesteld naar de duizenden influenzadoden? Was het toen ook onderwerp van de ministerraad? Wat is er aan de hand? Dit: Oude mensen in de laatste levensfase gaan dood aan een fatale infectie door een virus of bacterie. Zoals dat al vele honderden jaren, jaar in jaar uit, gebeurt.

Om te voorkomen dat ouderen komen te overlijden aan het coronavirus (of ander virus of bacteriële luchtweginfectie) worden zij nu ineens streng geïsoleerd. Juist hetgeen waardoor zij nog kwaliteit ervaren in hun laatste levensfase dat wordt hen nu resoluut en zonder eigen inspraak afgenomen. Sociale interactie met hun geliefden moet digitaal via Skype of vanachter glas. Kleinkinderen mogen niet meer worden geknuffeld, mogen niet meer worden aangeraakt, mogen niet meer op bezoek komen, de kinderen van de ouderen mogen hen niet meer bezoeken, zoenen of omhelzen. Ik zag om een verzorgingstehuis in mijn woonplaats dreigende rood-witte linten gespannen. A place not to be. Fysieke communicatie is ineens een taboe geworden, terwijl aanraking bij ouderen zo belangrijk is. Social distancing en isolatie is voor ouderen vreselijk. Skin hunger wordt het genoemd, het schadelijk ontberen van lichamelijk contact. Anderhalve meter (en meer) distantie zal voor velen fataal worden doordat zij ontredderd verkommeren in isolement. Dementerenden zullen echt niet begrijpen waarom hun geliefden niet meer op bezoek komen. Een humanitaire ramp voltrekt zich momenteel in het rusteloos streven om het aantal coronadoden zo laag mogelijk te houden. Begrijp mij goed, elk overlijden van een dierbare is voor de naasten een amputatie, maar in de laatste levensfase is het iets waar wij ons wel op kunnen voorbereiden. Onsterfelijkheid is écht een illusie. Daar moeten we ons veel meer van bewust zijn en laten we een medemens die op hoge leeftijd komt te overlijden niet kil statistisch verwerken als een ‘coronadode’ maar als een natuurlijk en te verwachten overlijden na een lang leven. Boven het overlijdensbericht moet geschreven worden: ‘Na een welbesteed leven is rustig op hoge leeftijd overleden’ maar laat dat overlijden dan om basale humanitaire redenen wel plaats vinden in de aanwezigheid van hen die er voor de oudere nog toe doen. Ik moest denken aan het prachtige lied van Claudia de Breij ‘Mag ik dan bij jou’. Zij eindigt met:

Als het einde komt
En als ik dan bang ben
Mag ik dan bij jou?
Als het einde komt
En als ik dan alleen ben
Mag ik dan bij jou?

Gaan wij dit mensen onthouden?

2083 x gelezen, 15

reacties (32)


  • Wisterias

    Helemaal mee eens! Wat te denken van de GGZ wat nu ook helemaal lam ligt zo ongeveer? Begeleiding komt niet meer thuis en eenzamen zijn alleen maar eenzamer en depressies meer en meer...... echt klaar met dat corona gedoe...... de maatregelen maken meer kapot nu dat de ziekte zelf.

    (Mijn mening en ervaring....)

  • Duivelse-badeend

    Hier dezelfde ervaring. Hulpverlening is stopgezet voor mijn kinderen. Gelukkig een hele lieve en meelevende orthopedagoog die regelmatig app contact met mij houdt vanuit haar zelf. Ze is volledig op de hoogte van de situatie en blijft dus controleren of het zonder hulp haalbaar en leefbaar blijft voor de rest van het gezin. Maar ik kan me indenken dat als je niet zo’n betrokken orthopedagoog hebt je in een gat valt. Eerst elke week hulp en gesprekken en van de ene op de andere dag niets of af en toe een FaceTime gesprek.... erg moeilijk!

  • MDA2016

    Ja en nee. Ik begin langzaam Corona moe te worden! Ik heb heel erg mijn twijfels rondom Corona. De ene keer als ik iets lees dan denk ik “ja die zou idd wel eens gelijk kunnen hebben en het is allemaal wat overtrokken” en de andere dag denk ik: “oh het is idd wel ernstig allemaal”

    Met name om het feit dat er meer mensen aan de “normale griep” overlijden jaarlijks. Iedereen die nu sterft, getest of niet, is een Corona patiënt?? Maar wat ik niet begrijp en waar mij tot op de dag van vandaag nog niemand antwoordt op heeft (kunnen) gegeven: ik werk in de ouderenzorg. Jaarlijks sterven er op mijn afdeling 2/3 mensen aan een “longontsteking of beroerte”. Nu in 4 weken tijd zijn 16 patiënten overleden waarvan 14 positief getest op Corona.

    Wat ik wil zeggen is dat ik daarom vaak twijfel aan Corona. Waarom zijn er op mijn afdeling zoveel mensen in 4 weken gestorven aan Corona, terwijl bij een jaarlijkse griep er “maar” 2/3 patiënten sterven...dus waarom kent een “normale griep” meer doden dan nu met de Corona?

  • Singlemomm

    Je zegt 2/3 per jaar aan griep en nu 14 aan corona. Bedoel je dan niet dat er juist meer aan corona sterven dan de griep of begrijp ik je laatste alinea verkeerd?

  • Lispeltuut

    Ik denk dat ze twee-derde bedoelt, anders snap ik het ook niet zo goed.

  • Assiral

    Mooi stukje!

  • Blije_gup

  • Djae

    Helemaal mee eens!

  • Smurfje24

    Ik las het vanochtend ook volgens mij kwam die op facebook voor bij van docent Erwin Kompanje (klinisch ethicus van de IC in het Erasmus MC) raken tekst en inderdaad goed dat mensen er eens bij stil gezet worden.

  • Duivelse-badeend

    Klopt het is niet mijn tekst. Maar ik heb het idee dat ik hier meer mensen bereik dan als ik het alleen op mijn eigen Facebook plaats die is afgeschermd en alleen zichtbaar is voor mijn eigen vrienden 😉 soms lees ik iets en denk ik.... dit moeten meer mensen lezen al is het maar om erover na te denken. Wat de uitkomst is maakt niet uit maar als deze kant niet belicht wordt dan hoor je alleen de andere kant.... hoe kun je dan een mening vormen?

    En lieve smurf ik volg je al heel lang.... ik weet je verhaal van wat je hebt geschreven en ik snap dat het voor jou heel dubbel is dit soort teksten. Maar toch weet ik dat ook jij in de zorg werkt waardoor dit soort situaties dagelijkse realiteit zijn.... 🙂

  • Smurfje24

    Zeker vind het alleen maar top dat je hem hier deeld hoe meer het gedeelt wordt hoe meer mensen het lezen toch. Een verhaald/gebeurtenis heeft altijd twee kanten en absoluut belangrijk beide belicht worden. Voor sommige mensen heel moeilijk blijkt in deze corona tijd.

    Want ja ik werk inderdaad in de zorg. Deze teksten zijn voor mijn niet dubbel meer pure realiteit ik zie het onder mn handen gebeuren. Het is het leven. Moeilijk. Het enigste wat wij als zorg medewerkers kunnen doen is: er zijn.

    En hoe hard het voor vele ook klinkt... ik gun mensen soms de dood.... omdat ik ze geen lijden gun.

  • Jjm

    Wellicht verstandig om er dan bij te zetten dat dit niet jouw stukje is. Nu is het plagiaat.

  • Duivelse-badeend

    Je bent een topper Meis....

    zo zie ik het ook precies zoals jij zegt.

  • Smurfje24

    @ Jjm ik zie het niet als plagiaat wat ze doet. Ze zegt toch niet dat het haar tekst is. Ze heeft hem gekopieerd en geplakt. Ik was hem eerder tegen gekomen op facebook en dat is ook wat zij bevestigd.

  • Duivelse-badeend

    Fijn dat mensen hier kunnen ventileren. Maar bedenk ik heb dit gepost voor andere om over na te denken. Nadenken doe je in stilte, je denkt na voor jezelf wat echt belangrijk is in het leven en overdenkt voor jezelf prioriteiten. Daarom is de titel iets om over na te denken.... heb je na het lezen van de hele blog en deze daadwerkelijk te hebben laten bezonken een hele andere mening is dat prima. Maar ik heb nooit om andermans mening gevraagd 😉 ik heb enkel stof tot nadenken gepost. Laten we dat in stilte en met respect voor een ieder doen.

  • china-dad

    Je post op een blog, op een forum. Natuurlijk krijg je dan reacties.

    Maar dat geeft niet. Daar zijn forums voor.

  • Mybabies

    Ik kan niet meer op jouw reactie op mijn reactie reageren (volg je me nog? ) DUs doe ik dat even hier. Ik zag dat het stuk vanuit meerdere kanten bekeken is hoor. En ik weet dat jij in de zorg werkt en het als geen ander snapt. Mijn frustratie was ook niet naar jou of naar jouw stuk, maar naar de houding richting de zorg van Nederlanders in het algemeen. Een frustratie die nu al een paar weken duurt na jaren de roep om stoppen met bezuinigen genegeerd te zien worden. . En dus meer een soort oproep; laten we ook na Corona de zorg op waarde schatten. En ze ook dan als helden blijven zien!

  • china-dad

    Wat wil je dan? Dat, om een humanitaire ramp a la builenpest af te wenden, iedereen van elkaar geisoleerd wordt behalve de ouderen in verzorgingstehuizen wacht ach die staan toch al aan het randje?

    Het mooie van verzorgingtehuizen is nu juist dat ze er zijn omdat we ook mensen die dicht bij het randje zijn, graag zo lang mogelijk extra tijd willen geven. Iets met solidariteit. Nu is er een crisis, en dan zou het hypocriet zijn om juist nu dit principe overboord te zetten.

    En dus proberen we zelfs het zwakste oudje in deze crisis te redden. We kunnen niet anders.

    Ik moet opeens aan het liedje denken van Snelle en Davina. 17 miljoen mensen met de neuzen in dezelfde richting komen we hieruit.

  • .Familyof4.

  • Nog-even!

    Het lastige vind ik momenteel dat mensen elkaar zo vreselijk beïnvloeden en met allerlei meningen en sentimenten van alles roepen, zonder het complete plaatje in acht te nemen... Laten we ons verstand mee laten doen en bedenk dat als we met 17 miljoen mensen gaan beslissen wat er zou moeten gebeuren, wordt het een zootje waarin juist de zwakkeren de dupe worden...

  • Kez

    Helemaal mee eens.

  • Nog-even!

    Ik begrijp jouw verhaal, maar wil er deze kanttekening bij plaatsen: mensen die overlijden aan Covid-19 hebben vaak het gevoel te stikken. Ze verdrinken als het ware doordat hun longen volzitten... Dat is anders dan bij influenza. Dat is echt een nare, angstige dood. Een dood waar de hulpverleners die erbij zijn, trauma's aan overhouden. Alleen al om die reden, begrijp ik heel goed dat er geen bezoekers in verpleeghuizen mogen komen.... Laten we dit niet wegredeneren met "we gaan allemaal eens dood". Deze manier van doodgaan, gun ik niemand. Hoe ernstig de eenzaamheid ook is.... In sommige landen is niet besloten tot dit soort maatregelen... Daar staan nu vrachwagens met lijken van oude vaders en moeders omdat ze niet de capaciteit hebben om zoveel mensen met respect te verzorgen en begraven.... Dat wij hier kunnen zeggen dat de eenzaamheid zo erg is, betekent vooral dat we dus de juiste maatregelen hebben getroffen!! Hoe zwaar dit ook kan zijn: ik ben blij met het verstand dat onze overheid tot nu toe heeft laten zien.

  • Ikbengewoonik

    Mensen die aan corona overlijden stikken niet, ik heb zelf met corona cliënten gewerkt, en dit is echt NIET waar!

  • Nog-even!

    Als ze op tijd behandeld worden kan het beter worden... Ik lees overal van patienten die het gevoel hadden te verdrinken/stikken... En van grote hoeveelheden vocht in de longen, volgens artsen.... Dat zijn geen grappen...

    Een wat ouder artikel:

    https://www.nrc.nl/nieuws/2020/04/10/nijmeegs-onderzoek-door-coronavirus-raken-bloedvaten-in-longen-lek-a3996526

  • Pindakaasappel

    NRC is geen betrouwbare bron.

  • Mybabies

    Ik mis ook de oversterfte. Ja er gaan elke dag oude mensen dood aan allerlei griepjes, maar er is nu duidelijk oversterfte en niet zo’n klein beetje. En niet alleen oude mensen van 88. Ook opa’s van jonge kleinkinderen die net 67 zijn geworden en nog zeker 15 jaar actief hadden kunnen leven een genieten. Natuurlijk gun je een oudje die alleen is het om de kinderen te zien. Maar helaas gaat het niet alleen om dat ene oudje. Die kan een heel verpleeghuis, woongroep en zorg personeel besmetten.

    Waar ik me overigens kapot aan erger is dat er al jaren en jaren enorm wordt bezuinigd op de zorg. Dat de mensen die met liefde voor deze oude mensjes zorgen al wel 10 jaar klagen dat alle regeltjes en bezuinigingen ze er van weerhouden om echt voor mensen te zorgen. Dat ze steunkousen mogen vervangen maar geen tijd meer mogen nemen voor een praatje van 5 minuten. NOBODY CARED! Niemand heb ik de afgelopen 10 jaar gehoor zien geven aan de noodroep van de zorg; stop met bezuinigen op zorg. Het kon Nederlanders geen reet schelen. En nu geven we applaus, cadeautjes... en oh die arme mensjes in bejaardentehuizen die geen bezoek krijgen. Echt.. ik erger me kapot. Ik hoop dat al die mensen dit onthouden en eens gaan inzien hoe waardevol de mensen zijn die dit werk kiezen met hun hart. Want voor de portemonnee hoeven ze het niet te doen. Al jaren ondergewaardeerd en nu ineens applaus. Laten we er straks voor zorgen dat we laten zien dat ze gewaardeerd worden en niet alleen nu.

  • Duivelse-badeend

    Ik ben de laatste die zoiets zal zeggen. Ik werk al jaren in de zorg en heb de wegbezuinigingen ook meegemaakt. Ik realiseer me heel goed dat we geen tijd krijgen voor de mensen en meer bureaucratische onzin over ons heen krijgen waar alle tijd in gaat zitten. Dat hoef je mij echt niet te vertellen 😉

    Maar ik zie die arme mensjes die nu geen bezoek krijgen en juist zoveel behoefte hebben aan een beetje tlc. Iets waar we nog steeds geen tijd voor krijgen, zeker niet in de Corona tijd.... dus het stuk is zeker geplaatst vanuit een positie waar alle kanten gezien worden....

  • Lama94

    Zet inderdaad aan het denken. Mijn oma (zelfstandig wonend) wilt graag bezoek. Normaal ga ik één keer per maand een dag (zo'n uur of 6, rustig de tijd nemend zoals ze graag heeft) op bezoek. Nu durf ik nog niet eens een uurtje in de achtertuin op bezoek. Toch maar eens na gaan denken over hoe ik wel bij haar op bezoek kan gaan met de kleine van een halfjaar.

  • Nog-even!

    Zodra we betere middelen hebben om de mensen te beschermen, kan dat, toch? Maar tot die tijd is voorkomen dat ze ziek worden écht belangrijk. We hebben het hier niet over fabeltjes.... Ik bel mijn oma wat vaker... Even haar verhaal kwijt kunnen is ook belangrijk!

  • MienB

    Ik vind dat als mensen terminaal zijn en er geen uitzicht meer is op herstel, dat deze mensen zoiezo gewoon recht hebben op bezoek. Eigenlijk ook gewoon de 75 plussers. Het is onmenselijk om ze dat af te nemen en ze worden eerder ziek van eenzaamheid. Echter vind ik dat zo'n persoon wel getest moet zijn op Corona, om te voorkomen dat dierbaren zo besmet raken. Is die besmetting er niet, dan bezoek gewoon laten plaatsvinden in de kamer/woning van deze persoon. Geef die oudjes gewoon beschikking tot mondkapjes

    Het is toch gek dat mensen wel massaal naar bouwwinkels en Zweedse warenhuizen kunnen gaan, tot en met wachtrijen aan toe, maar dat het stadhuis je beperkt kan helpen en dat iemand die ten dode opgeschreven is, niet bezocht mag worden.

    Het moet eerder andersom zijn. Je kunt tegenwoordig overal online bestellen, we leven in een tijdperk van internet en internetbankieren.

  • Nog-even!

    Zodra mensen terminasl verklaard zijn door de huisarts, mag familie wel degelijk afscheid nemen. Ook in verpleeghuizen. Bij het ene huis zijn de regels strenger dan bij het andere. Maar mijn oma heeft onlangs nog drie keer bij haar demente zus langs mogen gaan om afscheid te kunnen nemen. Erg waardevol!

  • Mommiebakster

    Dat is niet juist wat je zegt. Mocht iemand in de terminale fase terecht komen, wordt er wel degelijk een bezoekersregeling getroffen. Ook als deze persoon corona heeft. Per instelling verschild het beleid hier om trent, maar naaste familie is in overleg zeker welkom.